Zofia Kossak, Zofia Kossak-Szczucka, później Zofia Kossak-Szatkowska. Polska powieściopisarka, współzałożycielka dwóch tajnych organizacji w okupowanej Polsce: Frontu Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom Żegota. Odznaczona pośmiertnie medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (1982) i Orderem Orła Białego (2018).

Była córką Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha) i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, siostrą stryjeczną satyryczki Magdaleny Samozwaniec, poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego Kossaka oraz wnuczką Juliusza Kossaka.

W większości publikacji jako data jej narodzin figuruje rok 1890; po dotarciu do nieznanych wcześniej dokumentów okazało się, że przyszła na świat rok wcześniej. Dzieciństwo i młodość spędziła na Lubelszczyźnie i na Wołyniu. Na początku uczyła się w domu, potem w 1906 pracowała jako nauczycielka w Warszawie. Zgodnie z tradycją rodzinną w latach 1912–1913 studiowała malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, a potem rysunek w École des Beaux-Arts w Genewie.W1915 wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego

i zamieszkała z nim w Nowosielicy na Wołyniu. Tam przyszli na świat ich synowie – Juliusz (ur. 1916) i Tadeusz (ur. 1917). W 1917 przeżyła z rodziną okres krwawych wystąpień chłopskich oraz najazd bolszewicki. Spisane wspomnienia z tego okresu, wydane w 1922 pod tytułem Pożoga, były jej właściwym debiutem literackim.

W 1923, po śmierci męża we Lwowie, autorka przeniosła się z synami do rodziców do wsi Górki Wielkie na Śląsku Cieszyńskim.14 kwietnia 1925 ponownie wyszła za mąż, za oficera WP Zygmunta Szatkowskiego. W 1926 r. na świat przyszedł jej trzeci syn, Witold Szatkowski, a umarł pierworodny – Juliusz Szczucki. W 1928 urodziła córkę, Annę Szatkowską.

W 1932 została odznaczona nagrodą literacką województwa śląskiego.

W 1935 umarł jej ojciec, Tadeusz Kossak. Istotnym dziełem Zofii Kossak był cykl wydanych w latach 1936–1937 powieści historycznych z okresu wypraw krzyżowych: Krzyżowcy, Król trędowaty i Bez oręża. W 1938 została uhonorowana przynależnością do Rycerskiego i Szpitalnego Zakonu św. Łazarza z Jerozolimy, poprzez otrzymanie Wielkiego Krzyża Zasługi.

W 1939 przystąpiła do opracowania powieści – monografii o Podolu, której myślą przewodnią i głównym tematem miało być „Podole było, jest i będzie polskie”.

W 1939 opuściła Górki Wielkie i przeniosła się do Warszawy. W stolicy zaangażowała się w działalność konspiracyjną i charytatywną. W 1941 wraz z przyjaciółmi oraz księdzem Edmundem Krauze z parafii Św. Krzyża, utworzyła Front Odrodzenia Polski i stanęła na jego czele. Współpracowała też z polityczno-wojskową katolicką organizacją podziemną Unia.

Pisarka współredagowała również pierwsze pismo podziemne „Polska Żyje”. W sierpniu 1942 opublikowała swój protest. We wrześniu 1942 wraz z Wandą Krahelską powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony wkrótce w Radę Pomocy Żydom „Żegota” (za tę działalność, w 1982 odznaczona została medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata). 3 listopada 1942 jako matka chrzestna, wraz z Marią Kann, uczestniczyła w Kościele Panien Kanoniczek w Warszawie przy ul. Bielańskiej w uroczystości poświęcenia sztandaru dla 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Poczet sztandarowy stanowili Cichociemni: mjr Maciej Kalenkiewicz ps. Kotwicz, por Jan Marek ps. Walka oraz ppor. Mieczysław Eckhardt ps. Bocian.

W 1943 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zginął jej drugi syn, Tadeusz Szczucki[6]. Przypadkowo aresztowana 27 września 1943 przez patrol uliczny (wspomnienia łączniczki „Urszuli”) i 5 października 1943 wywieziona do KL Auschwitz-Birkenau. W 1944 została przewieziona do Warszawy, na Pawiak i skazana na śmierć. Dzięki staraniom władz podziemia została uwolniona w końcu lipca. Wzięła czynny udział w powstaniu warszawskim.

Po upadku powstania, do 1945 przebywała w Częstochowie. Tam opisała swoje wspomnienia z obozu w książce Z otchłani. W 1945 wyjechała do Londynu. Uczyniła to po rozmowie z Jakubem Bermanem, który powiedział jej, że

 w zamian za ratowanie Żydów w czasie wojny, może wyjechać legalnie z kraju, a on radzi jej z tej możliwości skorzystać. W Londynie jesienią przyjęła funkcję kierownika delegatury warszawskiego Polskiego Czerwonego Krzyża

w Londynie i pozostała na przymusowej emigracji. Została bardzo źle przyjęta przez dużą część polskiej emigracji, była publicznie nazywania agentką komunistyczną, np. przez Zygmunta Nowakowskiego. W artykule opublikowanym w "Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza" pojawiła się fałszywa adnotacja, że Zofia Kossak była osobistą sekretarką Bieruta. Wiele osób, w tym jej mąż, miało uwierzyć w tę informację. Przez 12 lat wspólnie z mężem mieszkała na farmie Trossell w Kornwalii, kontynuując pracę pisarską. W 1946 została zaproszona przez króla na afternoon party w Windsorze.

Na Zachodzie jej twórczość cieszyła się rosnącą popularnością, książki trafiały na listy bestsellerów, a powieść Bez oręża znalazła się na czele Book of the Month w Stanach Zjednoczonych. Do lat 70. powieść ta uzyskała w USA nakład do 750 tysięcy egzemplarzy. W Polsce w 1951 wszystkie jej utwory objęte zostały cenzurą i podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek. Po okresie stalinizmu jednak jej książki były ponownie masowo wydawane.

Wróciła do kraju w 1957. W 1958 przeprowadziła się z Warszawy do Górek Wielkich i zamieszkała w „Domku Ogrodnika” (górecki Dwór Anny i Tadeusza Kossaków spłonął w 1945).

Jako publicystka współpracowała przede wszystkim z prasą katolicką. Dzięki umiejętności barwnego obrazowania, dużym walorom poznawczym i potoczystej narracji większość jej powieści historycznych zyskała również popularność wśród dzieci. W 1964 była jedną z sygnatariuszek listu 34, w którym przyłączyła się do protestu pisarzy w obronie swobody wypowiedzi. W 1966 odmówiła przyjęcia Nagrody Państwowej I Stopnia w dziedzinie kultury i sztuki za wybitne osiągnięcia w dziedzinie powieści historycznej.

Należała do Trzeciego Zakonu św. Dominika od Pokuty, w którym przyjęła imię Akwinata.

13 sierpnia 1967, osiem miesięcy przed śmiercią, Zofia Kossak brała udział w uroczystościach w obozie w Oświęcimiu. Przechodząc przez bramę z napisem "Arbeit macht frei", zasłabła, zaś po powrocie do domu doznała poważnego ataku serca. Nigdy już nie doszła potem do pełni zdrowia.

Zmarła 9 kwietnia 1968 w Bielsku-Białej. Pochowana została na cmentarzu parafialnym w Górkach Wielkich obok ojca, Tadeusza Kossaka, i syna, Juliusza Szczuckiego.

Twórczość:

• Beatum scelus (1924, również jako Błogosławiona wina w 1953)
• Beatyfikacja Skargi (1937, esej)
• Bez oręża (1937, powieść historyczna)
• Błogosławiony Jan Sarkander ze Skoczowa (1922)
• Bursztyny (1936, nowele, w tym Wesele w Jaworowie)
• Chrześcijańskie posłannictwo Polski (1938)
• Dzień dzisiejszy (1931, powiastka ziemiańska)
• Dziedzictwo I (1956)
• Dziedzictwo II (1964)
• Dziedzictwo III (1967, razem z Zygmuntem Szatkowskim)
• Gość oczekiwany (1948, dramat)
• Gród nad jeziorem (1938)
• Kielich krwi – obrazek sceniczny w dwóch aktach (1952)
• Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata (1924)
• Król trędowaty (1937)
• Krzyżowcy (1936, 4 tomy)
• Ku swoim (1932)
• Laska Jakubowa (1938)
• Legnickie pole (1930)
• Na drodze (1926)
• Na Śląsku (1939)
• Nieznany kraj (1932, opowiadania)
• Ognisty wóz (1963)
• Pątniczym szlakiem. Wrażenia z pielgrzymki (1933)
• Pod lipą (1962)
• Pożoga. Wspomnienia z Wołynia 1917–1919 (1922, powieść biograficzna)
• Prometeusz i garncarz (1963)
• Przymierze (1952)
• Purpurowy szlak (1966)
• Puszkarz Orbano (1936)
• Rewindykacja polskości na Kresach (1939)
• Rok polski: obyczaj i wiara (1955)
• S.O.S. ... ! (1934)
• Skarb Śląski (1937)
• Suknia Dejaniry (1948)
• Szaleńcy Boży (1929)
• Szukajcie przyjaciół (1933)
• Topsy i Lupus (1931)
• Trembowla (1939)
• Troja północy (1960, z Zygmuntem Szatkowskim)

W Polsce Podziemnej: wybrane pisma dotyczące lat 1939–1944 (1940–1944)

• Warna (1939)
• Wielcy i mali (1927)
• Z dziejów Śląska (1933)
• Z miłości (1925)
• Z otchłani: wspomnienia z lagru (1946)
• Złota wolność (1928, 2 tomy)